Year I, July – December 2016, 3 – 4

kopertina_Shejzat_3_4_2016

Beteja për kulturën

Natyra përballë kulturës – përmes kësaj dialektike e mendonin zhvillimin e njeriut të qytetnuem mendimtarët e kohës moderne. Ajo çka na ka dhanë natyra duhet përpunue, kajherë edhe tejkalue me mund të madh, për me krijue diçka të re që nuk asht e dhanun vetiut por duhet krijue prej nesh. Procesi nepërmjet të cilit njeriu naltohet tue u shkëputë prej gjendjes së tij natyrale dhe nevojave imediate, shenjon në çdo fotogram të tijin nivelin e kulturës që ai ka mbërrit me krijue. Raporti mes natyrës dhe kulturës asht i ngjashëm me atë ndërmjet gurores ku nxirret mermeri dhe tempujve antikë, mes ngyrave të perëndimit dhe nji tabloje të Caspar David Friedrich apo Claude Monet. Natyra pa kulturën asht memece edhe pse vetvetijshëm dëshmon nji pasuni të madhe, ndërsa kultura i jep asaj shpirt dhe e afron me njeriun tue e naltue. Zogjtë fishkullojnë, vetëm njeriu këndon, pohonte J. J. Rousseau. Nji malsor, tue aludue për pasuninë e gjuhës, gojdhanave, folklorit, i thonte njiherë nji mësuesi të ri: na jena si zogjtë në pemë zotni, këndojmë por s’e dijmë se çka thona! 

Natyra s’ka vetëdije, ka vetëm energji e potencialitet. Asht domethanës dhe njikohsisht trishtues fakti se tek ne të huejt vijnë vetëm për me kundrue natyrën e pothuejse asgja tjetër tonën! Sot kemi për detyrë me nisë nji betejë për kulturën, pse zhdukja e kulturës së vërtetë e moskultivimi i saj ndër ne rrezikon me shkatrrue edhe natyrën dhe me na shkimë përgjithmonë.

Kjo betejë duhet të përfshijë kulturën në kuptimin subjektiv të saj, si proces i pafund i zhvillimit dhe i formimit të pandalshëm të njeriut, si rruga për me mësue sesi me qenë njerëz, kështu e ka përçansue filozofi H. G. Gadamer.

Në anën tjetër beteja synon me përtri edhe rrafshin objektiv të kulturës, të marrun si shumësi formash, mjetesh, si pasuni e shtresëzueme në ndërgjegjen kolektive, tue përfshi institucionet tradicionale që e mbarështojnë dhe e përcjellin atë nga nji brez në tjetrin. Mbrenda Republikës sonë ashtu siç ka institucione që përfaqsojnë antikulturën, ka edhe njerëz të institucioneve dhe të politikës që kultivojnë antikulturën. Dhuna, korrupsioni, mashtrimi, shfrytzimi i njeriut, abuzimi me zyrën shtetnore, shpifja, demagogjia janë dhambët e prehte që antikultura ngul përditë në indet e kombit.

Qysh prej antikitetit njihet fuqia formësuese e kulturës. Përballë saj qëndron nji forcë e errtë, përqafimi i së cilës shndrron në qenie amorfe individët dhe shoqninë. Prandaj prej kohnave antike kultura ka qenë e lidhun me paideia-n (παιδεία). Skaji asht grek dhe shenjon dinamikat këndellëse të edukimit të shtresave të ndryshme tue nisë prej gjymtyrëve ma të thjeshta e tue përfundue te ata që drejtojnë shtetin. Paideia, kultura, nënkuptojnë nji energji që ka për qëllim me sendërtue (realizue)  njeriun dhe me e naltue atë tue e harmonizue me shoqninë. Përgjatë pesë shekujsh ecejake pa krye, primitiviteti ynë natyral u shoqnue me barbarinë e pushtuesit, herë tue u shty e herë tue u ndërthurë bindshëm me të. Pa arsim dhe pa shkolla, pa alfabet mbarëkombëtar, pa pamvarsi, pa ndjesina të mirëfillta etike, të panjohtun e të izoluem prej botës së qytetnueme – shumica jonë u pështjellue e ra në nji letargji që gati na mbyti po të mos na zgjonte trumpeta e rilindasve tanë. Me gjetë shtegun e kulturës për ne domethanë me rizbulue konvergjencat shpirtnore me humanizmin si rrymë dhe si filozofi, me kthye në nji hulli që historia na e mohoi edhe pse etnit dhe pararendësit e kulturës sonë: Gjon Gazulli, Marin Barleci, Mikel Maruli, Leonik Tomeu, Marin Beçikemi, e lavruen njizanit me sivëlleznit e tyne europian.

Njerzit e kulturës tek ne kanë qenë gjithmonë zanoret e diskursin shpirtnor të kombit, të vetmit që kanë mundësue shqiptimin dhe kuptueshmërinë e qenjes sonë. Sot po përsëriten të njejtat rekurse historike: injoranca, letargjia, paaftësia me u vetëqeverisë, pandjeshmënia morale e indiferenca e thellë ndaj fateve tona. Të gjithë ecin përpara, veç ne e pak të tjerë mbesim vendnumro. Krenohena krejt kot me të kaluemen kur s’jemi të zot me ba asgja me të tashmen tonë!

Kryekreje kemi nevojë me u edukue me kulturën e të qenit të lirë. Nuk asht i lirë zogu i malit thjesht për faktin që s’ndodhet i ndrymë në nji flanikth. Ketë gja e dishmon ma së mirit fakti se ramja e komunizmit tek ne nuk solli lirinë, por mundësinë me qenë të lirë. Për fatin e keq tonin kjo mundësi shkoi dam pse në krye të punëve lejuem demagogët, hajnat dhe kriminelat.

I lirë asht ai që ban të vetin shpirtin e ligjit dhe e pranon atë me vetëdije. Kemi nevojë për kulturën e punës, të dialogut e të komunikimit të sinqertë, për kulturën e së bukurës, për kulturën e faljes dhe të drejtësisë, dhe mbi të gjitha për kulturën e kërkimit të së vërtetës.

Këtu nji rol me randësi e lot edhe tradita. Jo thjesht ajo që trajtohet prej historiografisë si gur kilometrik, pra diçka që i pranohet vlera statike; na duhet kryekreje tradita si frymë që ripërtrihet pa pushim. Tradita e vërtetë nuk i përket së kaluemes, por së ardhmes, pse asht e aftë me e pllenue atë pa ia pengue rritjen për hatër të asaj që ka qenë. Në epokën e globalizimit edhe problemi i vjetër i raportit mes elitave dhe masave ka marrë nji kuptim tjetër. Tek ne elitat e mbetuna prej kohës së komunizmit si edhe ato që u formuen në kushte tranzicionit pak a shumë me “shkolla plepash”, treguen se tërhiqen manjetikisht prej të njejtave pasione e dëshira që drejtojnë masat. Elitat tona mjerane janë ba sukull për qentë e shumtë të tranzicionit, tue humbë besueshmëninë dhe tue tradhtue misionin e tyne.

Sot kemi fabrika universitare elitash, kemi elita facebook-u dhe elita blogjesh pak a shumë anonime që homogjenizojnë dhe përhapin me virulencë çdo gja banale që ekziston. Kemi masa hijeranda landore që u duket se kanë pi tanë pusin e dijes, kemi ateista që mohojnë Zotin tue ia shkrue emnin me të vogël, dumbabista që përdorin web-in si me qenë teh shpatet, poetë që duhet me ua stenografue vargjet, analista që shesin kandila që bajnë veç tym, kemi intelektualë as mish as peshk që meritojnë me ua shkrue emnin me pikëpyetse në fund. Me gjithë këto kandrra që janë çue vrik në mugun e dendun të tranzicionit, beteja e kulturës asht e humbun përgjithmonë. Duhet nji vullnet i ri për të vërtetën dhe për të qenit të lirë. Ky vullnet asht lufta për kulturën, betejen e së cilës mtojmë me e nisë sot.

Kulturë s’do me thanë diplomë e kjo e fundit nuk asht nji medalje mirënjohjet për durimin e treguem gjatë viteve të shkollës. Kultura dhe dija janë punë e mund i pafund që kërkojnë puntorë të mirë e të ndershëm. Secili në fushën e në cakun e vet, me përvujtni e me guxim, duhet të ndezin at’ flakën spastruese që djeg e dlirë por edhe që nxehë e ndriçon shpirtnat dhe mendjet tona. A. N.

Lucia Nadin

Ndikimi i mitit të Skënderbeut në teatrin venedikas të ‘700

Italo Sarro

Disa vëzhgime rreth Regjimentit Mbretnor Maqedonas të Napolit

Bardhyl Demiraj

Rishtarë shqiptarë në Kolegjin Ilirik të Loretos I. Përshkrim kulturor-historik

Kurt Gostentschnigg

Krali kundër Pekmezit – Lufta në Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër 1916–1918

Majlinda Bregasi

Sintaksa e një radhe në bisedë – Njësitë përbërëse të radhës

Emine Sadiku

Kombinimi i roleve semantike me funksionet sintaksore në foljet psikologjike

Bashkim Shehu

Mesdheu si realitet dhe imagjinatë

Arben Ndreca

Osip Mandelshtam: Poeti kundër Stalinit

Ardian Ndreca

On the 90th anniversary of scholar Willy Kamsi

Willy Kamsi

«Cuneus Prophetarum» i Pjetër Bogdanit

Willy Kamsi

Denk / Bdek

Willy Kamsi

Giammaria Biemmi dhe kritika

Matteo Mandalà

Un nuovo manoscritto autografo di Gabriele Dara e la fase “preistorica” della redazione dell’Ultimo canto di Bala

Ardian Ndreca

Në gjurmët e veprës «Sylva documentorum» të Át Camillo Libardi-t

ARCHIVUM

Ardian Ndreca

Pushtimi i Shkodrës dhe Lufta e Pezës simbas dokumenteve italiane (A. Ndreca)

E.Merlika

Mustafa Merlika – Kruja – Ahmet Zogu dhe çështja e Shën Naumit (E. Merlika)

RECENSIONE

M. Bova

Musine Kokalari, “La mia vita universitaria. Memorie di una scrittrice albanese nella Roma fascista (1937-1941)”, a cura di S. Ceglie e M. Geraci, con un saggio di V. Zhiti, Viella, Roma 2016, pp. 220, ISBN 978-88-6728-595-2.

G. Gurga

Blerina Suta, “Faqe të panjohura nga vepra e Pjetër Budit (1618-1622)”, Onufri 2016, ISBN 978-9928-226-00-6